10 września 1526 roku
W XII wieku książęta Władysław Herman i Bolesław Krzywousty urzędowali głównie w Płocku, można zaryzykować stwierdzenie, że był on stolicą państwa Piastów. Za początek politycznej podmiotowości Mazowsza przyjmuje się rok 1138. Wtedy wszedł w życie testament Bolesława III Krzywoustego, który podzielił państwo między jego synów. Mazowsze przypadło Bolesławowi Kędzierzawemu. Nie oznaczało to jeszcze powstania niezależnego państwa w pełnym znaczeniu tego słowa. Była to jedna z dzielnic monarchii piastowskiej. Mechanizm rozbicia dzielnicowego sprawił jednak, że kolejni książęta zaczęli prowadzić coraz bardziej samodzielną politykę.
Proces ten szczególnie przyspieszył w XIII wieku. W 1207 roku Mazowsze wraz z Kujawami, ziemią dobrzyńską i chełmińską znalazło się w rękach Konrada Mazowieckiego. To właśnie jego panowanie miało ogromne znaczenie dla późniejszych dziejów regionu. Konrad prowadził aktywną politykę wobec sąsiadów, zaś jego decyzja o sprowadzeniu zakonu krzyżackiego do ziemi chełmińskiej miała konsekwencje, których skali nie sposób było wówczas przewidzieć. Należy jednak nadmienić, że od XIII wieku Mazowsze coraz wyraźniej funkcjonowało jako odrębny organizm polityczny.
Region znajdował się pomiędzy trzema coraz silniejszymi organizmami politycznymi: Królestwem Polskim, Wielkim Księstwem Litewskim i państwem zakonu krzyżackiego. Szczególnie dotkliwe były najazdy litewskie. W XIII i XIV wieku Mazowsze wielokrotnie stawało się celem wypraw wojennych, podczas których niszczono osady i uprowadzano ludność. Zniszczenia dotykały zwłaszcza wschodnich i północnych obszarów dzielnicy. Równocześnie zagrożenie stanowił zakon krzyżacki, którego państwo bezpośrednio sąsiadowało z Mazowszem. W 1324 roku na Mazowsze uderzyły wojska wielkiego księcia litewskiego Giedymina. Książę litewski wykorzystał konflikt między książętami mazowieckimi a Królestwem Polskim, próbując wzmocnić wpływy litewskie w regionie.
Polityka „równych odległości” wobec sąsiadów
Sytuacja opisana powyżej dobrze pokazuje specyfikę mazowieckiej polityki: książęta nie mogli pozwolić sobie na prosty wybór jednego sojusznika. Musieli utrzymywać równowagę pomiędzy znacznie potężniejszymi sąsiadami. Książęta mazowieccy potrafili zawierać porozumienia zarówno z Jagiełłą, jak i z Krzyżakami, a ich polityka często zmieniała się wraz z sytuacją międzynarodową.
Wewnętrzne podziały dodatkowo komplikowały sytuację. Tak jak pozostałe ziemie dawnej monarchii piastowskiej, Mazowsze ulegało podziałom pomiędzy kolejnych potomków dynastii. W XIV i XV wieku funkcjonowały m.in. księstwa płockie, rawskie, czerskie i warszawskie. Poszczególni Piastowie mazowieccy prowadzili własną politykę, choć byli ze sobą spokrewnieni i w pewnych sytuacjach współpracowali. Na początku XV wieku Mazowsze było podzielone między kilka ośrodków władzy. Janusz I Starszy rządził przede wszystkim w części warszawsko-czerskiej, natomiast jego brat Siemowit IV władał m.in. Płockiem i Rawą.
Taki układ powodował, że książęta mogli mieć odmienne interesy polityczne. Nie oznaczało to jednak całkowitego chaosu. Poszczególne linie Piastów mazowieckich potrafiły współdziałać w obliczu zewnętrznego zagrożenia, czego przykładem jest wojna z zakonem krzyżackim. Jednocześnie ich polityka bywała wręcz skrajnie pragmatyczna. Badania nad tym okresem pokazują, że Janusz I i Siemowit IV starali się zachować równowagę pomiędzy Koroną, Litwą i zakonem. Zawierali nawet kolejne układy z Krzyżakami, mimo że ich państwo stanowiło bezpośrednie zagrożenie dla Mazowsza.
Janusz I Starszy, książę, który wywyższył Warszawę
Jedną z najwybitniejszych postaci w dziejach średniowiecznego Mazowsza był Janusz I Starszy, syn Siemowita III. Urodzony około 1346 roku, dorastał w okresie, kiedy mazowieckie ziemie regularnie doświadczały najazdów. W 1374 roku otrzymał od ojca własną część księstwa obejmującą m.in. ziemię warszawską, ciechanowską, zakroczymską i wiską.
Po śmierci Siemowita III w 1381 roku rozpoczął samodzielne rządy. Jego panowanie przypadło na niezwykle ważny moment. Unia polsko-litewska zmieniła układ sił w regionie. Dla Mazowsza oznaczało to stopniowe ograniczenie zagrożenia ze strony Litwy, ale jednocześnie wzrost znaczenia Krzyżaków jako przeciwnika. Janusz był zresztą ofiarą brutalnej polityki zakonu.
W 1393 roku Krzyżacy porwali księcia podczas budowy zamku w Złotorii i uprowadzili go do Malborka. Dopiero interwencja Władysława Jagiełły doprowadziła do jego uwolnienia. Kilka lat później doszło do kolejnego uprowadzenia, kiedy książę wraz z rodziną został zabrany do państwa zakonnego. Doświadczenia te przyczyniły się do zbliżenia Janusza z Polską.
W 1410 roku książę stanął po stronie Jagiełły w wojnie z zakonem. Mazowieckie oddziały uczestniczyły w kampanii grunwaldzkiej. Najważniejszą spuścizną Janusza I z punktu widzenia współczesnej Warszawy było jednak przesunięcie politycznego środka ciężkości księstwa. Czersk przez długi czas był bowiem głównym ośrodkiem władzy. Warszawa rozwijała się jednak znacznie szybciej dzięki położeniu nad Wisłą, na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych. Janusz I dostrzegł ten potencjał. W 1408 roku książę wykupił Warszawę, a w 1413 roku przeniósł do niej stolicę swojej części Mazowsza. Właśnie wtedy rozpoczął się proces, który ponad półtora wieku później doprowadził miasto do roli politycznego centrum Rzeczypospolitej.
Janusz rozwijał również sieć miejską. Lokacje otrzymywały kolejne ośrodki, m.in. Ciechanów, Różan, Łomża, Maków, Mińsk Mazowiecki, Przasnysz i Ostrołęka. Rozbudowywano zamki, administrację i system prawny.
Mazowsze staje się lennem Korony
Przełom nastąpił w XIV wieku. W 1351 roku książęta mazowieccy Siemowit III i Kazimierz warszawski złożyli hołd Kazimierzowi Wielkiemu. Mazowsze znalazło się w zależności lennej od Korony. Nie oznaczało to jednak natychmiastowej likwidacji jego odrębności. Książęta nadal rządzili swoimi ziemiami, posiadali własną administrację i sądownictwo oraz prowadzili szeroko zakrojoną politykę zagraniczną. Nawet jako lenno Mazowsze zachowywało znaczną autonomię. Zresztą, po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku mazowieccy książęta odzyskali znaczną swobodę. W praktyce przez kolejne dziesięciolecia Mazowsze pozostawało odrębnym organizmem politycznym, lawirując pomiędzy potężniejszymi sąsiadami.
Początek końca niezależnego Mazowsza
W XV wieku proces powrotu Mazowsza do Korony zaczął następować etapami. W 1462 roku do Królestwa Polskiego przyłączono ziemię rawską i gostynińską. Powstało województwo rawskie. W 1476 roku dołączono do niego ziemię sochaczewską. W 1495 roku Korona przejęła księstwo płockie wraz z ziemią zawkrzeńską i utworzyła województwo płockie. W ten sposób przed 1526 rokiem znaczna część historycznego Mazowsza znajdowała się już w granicach Korony. Niezależność zachowała przede wszystkim centralna i wschodnia część dawnego księstwa, związana z Warszawą.
Na początku XVI wieku nad Mazowszem zaczęła wisieć już bardzo konkretna groźba wygaśnięcia dynastii. Po śmierci Konrada III Rudego w 1503 roku władzę w imieniu małoletnich synów – Stanisława i Janusza III, sprawowała ich matka Anna Radziwiłłówna, znana jako Anna Konradowa. Stanisław zmarł 8 sierpnia 1524 roku. Dwa lata później, w nocy z 9 na 10 marca 1526 roku, zmarł jego młodszy brat Janusz III. Wraz z nim wymarła w linii męskiej mazowiecka gałąź Piastów. Śmierć młodego księcia była wydarzeniem o ogromnych konsekwencjach politycznych. Król Zygmunt I Stary uznał, że zgodnie z wcześniejszymi zobowiązaniami lennymi Mazowsze powinno przejść pod władzę Korony.
Mazowieckie elity nie przyjęły jednak tej perspektywy bez oporu. Część możnych obawiała się utraty własnych przywilejów i pozycji. Spór nie dotyczył więc wyłącznie pytania, kto ma władać Mazowszem. Chodziło również o zachowanie jego odrębnych praw i instytucji. Zygmunt I Stary przybył do Warszawy w sierpniu 1526 roku. 10 września podczas sejmu mazowieckiego przyjął przysięgę wierności od stanów mazowieckich. To właśnie tę datę obchodzimy dziś jako symboliczną datę inkorporacji Mazowsza do Korony. W 1569 roku, po zawarciu unii lubelskiej, Warszawa zyskała dodatkowe znaczenie jako miejsce obrad sejmu Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1596 roku Zygmunt III Waza przeniósł swoją stałą rezydencję z Krakowa do Warszawy. Droga od mazowieckiego grodu do stolicy państwa zaczęła się więc na długo przed 1596 rokiem. Jednym z jej najważniejszych etapów było przeniesienie stolicy księstwa z Czerska do Warszawy przez Janusza I Starszego.
Blisko 400 lat niezależności Mazowsza zakończyło się włączeniem do Polski, ale do dzisiaj istnieją liczne ślady dawnego państwa w centralnej Polsce. Z okazji 500-lecia samorząd województwa mazowieckiego dofinansował sporo przedsięwzięć kulturalnych, w tym produkcję filmu w reżyserii Lukana Zakrzewskiego „Biały Rycerz. Porwanie Księcia Janusza” o najwybitniejszym władcy Mazowsza, Januszu I Starszym, zwanym również Wielkim. Premiera m.in. w szkołach mazowieckich i TVP Historia już wkrótce.
