Na końcu chodnika widzę rzymski amfiteatr z widownią dla 450 osób. Ustawiony jest on na wprost wejścia do willi. Wchodzę przez kolumnadę do atrium. Atrium to reprezentacyjna izba wejściowa z otworem na dachu i basenem na deszczówkę. Ale skąd rzymska willa w Los Angeles?
Żyłka kolekcjonerska
W tej lokalizacji postanowił wybudować dom dla siebie Jean Paul Getty. Biznes poznał pracując w firmie ojca, który był potentatem naftowym. Z czasem, już po śmierci ojca, utworzył koncern Getty Oil. Po II wojnie światowej zainwestował w pola naftowe na granicy Kuwejtu i Arabii Saudyjskiej. Zbił ogromną fortunę, kontrolował około 200 przedsiębiorstw. Stał się najbogatszym człowiekiem na świecie, jeśli odliczymy władców państw. Z chwilą śmierci w 1976 r. jego majątek był oceniany na 2 mld ówczesnych dolarów.
Dzięki częstym podróżom biznesowym zainteresował się sztuką. Kupował to co mu się podobało. Z książki autobiograficznej dowiadujemy się, że jako dwudziestolatek, podczas wyprawy do Japonii i Chin, kupił trochę rzeźbionej kości słoniowej i brązów. W 1930 r. kupił na aukcji w Berlinie jeden z pejzaży Jana van Goyena, XVII-wiecznego malarza holenderskiego. Trzy lata później nabył dziesięć obrazów Sorolli y Bastidy, hiszpańskiego impresjonisty. Zafascynował się antykami w Muzeum Watykańskim. W rezultacie w 1939 r. kupił rzeźby portretowe rzymskich cesarzowych Liwii i Sabiny. Jego zbiory dzieł sztuki wciąż rosły. Gdzieś trzeba było je pomieścić.
We Włoszech istnieją wille, bądź ich fragmenty, z czasów starożytnego Rzymu. Oprócz willi wiejskich o charakterze gospodarczym, mamy do czynienia z willami miejskimi, zwanymi villa urbana. Były to luksusowe rezydencje z perystylami, mozaikami, freskami, termami, bibliotekami, tarasami widokowymi. Dzisiaj turyści odwiedzają Villę Misteri w Pompejach, Villę w Piazza Armerina na Sycylii oraz Villę cesarza Hadriana w Tivoli. Tą ostatnią Getty odwiedził. Na nią składa się m.in. Piazza d’Oro (Złoty Pałac), teatr morski, termy i łaźnie. Swojej przyjaciółce zwierzył się: „Bardzo lubię wyobrażać sobie, że jestem wcieleniem duszy Hadriana”.
Powstanie dużej instytucji muzealnej
Na terenie swej posiadłości w 1954 r. Getty utworzył małą galerię. Zbiory nie mieściły się. Więc w Malibu, w hrabstwie Los Angeles z jego pieniędzy powstała Getty Villa. Wzorowana była na starożytnej rzymskiej Villi dei Papiri (Willi Papirusów) w Herkulanum (obecnie Ercolano). W 79 r. n.e. wybuch Wezuwiusza pogrzebał villę. Prawdopodobnie należała do Lucjusza Kalpurniusza Pizzona, teścia Juliusza Cezara. W 1750 r. natknięto się na marmurową podłogę polichromowaną, która okazała się częścią villi. Pod kierownictwem Karla Webera wykopano tunele co pozwoliło zorientować się o skali zabytku.
Większość oryginalnej Villi znajduje się pod ziemią. Getty Villa została zaprojektowana przez architektów Roberta E. Langdona jr. I Ernesta C. Wilsona, jr. W porozumieniu z archeologiem Normanem Neuerburgiem zaadaptowali oni plan odsłoniętej części, włączyli detale z innych starożytnych domów w Pompejach i Herculanum, Odwzorowana została w skali 1:1. Przystosowano ją do potrzeb zwiedzających i wyposażono w zabytki i dzieła sztuki. Niektóre z nich są replikami. Materiały, z których zbudowano Getty Villę zostały przywiezione z Włoch. Obiekt oddano do użytku w 1974 r. Budowa kosztowała 17 mln dolarów.
Aby lepiej prezentować wciąż powiększające się zbiory Getty kupił teren w Malibu i powierzył budowę muzeum sztuki Richardowi Meier’owi. Ten zaprojektował kompleks gmachów znacznej kubatury stosując kwadraty i koła. Zewnętrzne nawierzchnie tworzą siatkę złożoną z 30-calowych kwadratów. Znaczną część budynków pokrywa biały trawertyn sprowadzony z Bagni di Tivoli we Włoszech. Biel w słońcu daje niesamowity efekt. Trawertyn to porowata skała osadowa powstała z wapiennych muszli, szkieletów w pobliżu gorących źródeł lub w jaskiniach krasowych. Stąd kolory: biel, krem, beże, jasne i rdzawe brązy. 16 grudnia 1997 r. otwarto Getty Center. Położone jest ono w położone w Brentwood – dzielnicy Los Angeles, po zachodniej stronie autostrady 405. Aby obejrzeć europejską sztukę wśród znakomitej architektury i z widokiem na Los Angeles zdecydowałem przeznaczyć na to inny dzień niż na Getty Villę.
Po śmierci w 1976 r. Getty przekazał swój majątek do swojego muzeum wraz z niezwykle szeroką dyrektywą. W rezultacie powstał Paul Getty Trust, największa na świecie organizacja kulturalna i filantropijna poświęcona sztukom wizualnym. Instalacja obejmuje obiekty, które Getty zbierał osobiście. Zgodnie z wizją Getty’ego powstała instytucja, która służy wszystkim aspektom świata sztuki, w tym badaniom, pokazowi, konserwacji, publikowaniu, grantom i edukacji. Formalnie to Trust zbudował Getty Villa w Pacific Palisades i Getty Center w Brentwood, rozszerzył zbiory Muzeum i stworzył Getty Conservation Institute, Getty Research Institute i Getty Foundation, tworząc organizację, którą teraz nazywamy Getty. Zbiory uporządkowano w ten sposób, że w Getty Villa znalazły się obiekty sztuki starożytnej przede wszystkim greckiej, romańskiej a ponadto sztuki etruskiej a nawet starożytnego Egiptu. Persji i Bactrii a w Getty Center galerie europejskich obrazów, rzeźb i sztuki dekoracyjnej.
W Getty Villa
Wchodzę do atrium. To główne pomieszczenie publiczne w rzymskim domu. Otwarty sufit wpuszczał światło i wodę do zagłębionego w ziemi impluvium, skąd kierowano ją do podziemnego zbiornika. Teraz jest płytko w trosce o zwiedzających. Tu zaopatrzyłem się w bezpłatny folder, z którego pochodzi rzut z góry na odtworzoną na nowo Villa dei Papiri. W bocznych, niewielkich pomieszczeniach prezentowana jest sztuka starożytnej Grecji i etruska. Wśród nich takie zabytki jak rzeźba przedstawiająca kobietę ubraną w peplos, Herkulesa zakupionego od Langdown’a, rzeźbę grającego harfiarza, dzban z rysunkiem pędzącego rydwanu, rzeźbę sportowca wykonaną z brązu.
Przechodzę do wewnętrznego perystylu. Dziedziniec otoczony jest kolumnadą. W nim skupiało się życie prywatne. Na piętrze widać okna części przeznaczonej dla właściciela wraz z domownikami. W jednej z bocznych sal rzeźba Herkulesa, którą przedstawiam na zdjęciu. To kopia zamówiona przez cesarza Hadriana. Triclinium jest jadalnią, w której rzymianie spożywali posiłki na leżąco, na leżankach. Prowadzi ona do zewnętrznego perystylu.
Zewnętrzny ogród ma 94 m długości i 34 m szerokości. W jego centrum znajduje się basen o długości 67 m. Bezpośrednio przy jego zwieńczeniu znajduje się współcześnie wykonana z brązu kopia rzeźby Pijanego satyra. Dzieło zostało odnalezione w oryginalnej Willi papirusów w Herkulanum. Obecnie wystawione jest w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Neapolu. Przestrzeń między basenem a korytarzami wypełnia ogród. Otaczające korytarze podparte są kolumnami. Przechodzę się po wyłożonym marmurem korytarzu, w którym w 2022 r. odbył się szczyt liderów obu Ameryk, którego gospodarzem był ówczesny prezydent USA. Z tego perystylu roztacza się widok na ocean. Takiej Villi mogłyby pozazdrościć koronowane głowy, które znamy z historii Europy.
Na korytarzach drugiej kondygnacji oglądam papirusy, sarkofag zdobiony płaskorzeźbą ze scenami z życia Achillesa, rzeźbę Jupitera. Zachwycają kolekcje złotej biżuterii plometejskiej. Złote artefakty zostały wykonane przez greckich złotników w Aleksandrii, która wówczas była stolicą Egiptu. Na korytarzach wyeksponowane zostały rzymskie mozaiki. Jeszcze zaglądam do ogrodu z ziołami. Pora wracać.
