Tuchaczewski nazwisko wywodził od miejscowości Tuchaczewskoje. Urodził się w miejscowości Aleksandrowskoje w guberni smoleńskiej, w rodzinie zbiedniałej szlachty (zadłużony majątek sprzedany został w 1904 r.). W związku z obowiązującą w carskiej Rosji powinnością szlachty, miał do wyboru służbę w administracji lub w wojsku. Michaił wybrał wojsko; ukończył I Moskiewski Korpus Kadetów (1.06.1912 r.), a następnie Aleksandryjską Szkołę Wojskową w Moskwie (12.07.1914 r.). Jako prymus za miejsce służby wybrał elitarny Siemianowski Pułk Lejb-Gwardii. Już na jesieni 1914 r. przeszedł swój chrzest bojowy w bitwie w okolicy Krzeszowa nad Sanem. Póżniej jego pułk zajmował pozycje na północ od Warszawy. 4 marca 1915 r. dostał się pod Łomżą do niemieckiej niewoli. Pięciokrotnie ponawiał próby ucieczki. Ostatnim miejscem odosobnienia był fort IX twierdzy Ingolstadt (80 km na pn. od Monachium), skąd udało mu się uciec w sierpniu 1917 r. W niewoli poznał francuskiego oficera Charlesa de Gaullea, który pomagał mu w nauce francuskiego. Powrócił do Rosji, a na wiosnę 1918 r., już jako były porucznik carskiej armii – zgłosił się do służby w szeregach „czerwonych”. 28 czerwca 1918 r. został mianowany dowódcą 1. Armii (na Froncie Wschodnim).
Paweł Wieczorkiewicz napisał o tym okresie kariery Tuchaczewskiego: „...przystąpił do wdrażania w swych jednostkach surowej, wręcz żelaznej dyscypliny, zgodnie z poglądem, że należy brać tałatajstwo za mordę”. Odniósł na Syberii szereg błyskotliwych zwycięstw. „W czasie służby w 1. Armii jako pierwszy w sowieckim wojsku, ogłosił powszechny zaciąg („specjalistów wojskowych”, tj. oficerów byłej carskiej armii – przyp. LK) do służby, co zapewne nastąpiło w uzgodnieniu z Leninem i miało stanowić eksperyment, którego rezultatem stała się mobilizacja »specjalistów wojskowych w całej Rosji (P.Wieczorkiewicz, s. 33). W kwietniu 1920 r., a więc w wieku 27 lat Tuchaczewski został dowódcą Frontu Zachodniego, czyli nacierającego na Warszawę. Wówczas wydał swój słynny rozkaz: „Czerwonoarmiści! Wybiła godzina zapłaty […] Wielki pojedynek rozstrzygnie losy wojny, narodu rosyjskiego o ludności polskiej. Wojska spod znaku Czerwonego Sztandaru i wojska łupieżczego białego orła oczekuje śmiertelny pojedynek. […] utopcie we krwi rozgromionej armii polskiej przestępczy rząd Piłsudskiego. Na Zachodzie rozstrzygają się losy światowej rewolucji. Ponad trupem białej Polski wiedzie droga ku ogółnoświatowej pożodze. Ponieśmy na bagnetach szczęście i pokój pracującej ludzkości” (P.Wieczorkiewicz, s. 36). Przegrał pod Warszawą, a następnie nad Niemnem.
P. Wieczorkiewicz przytoczył wypowiedz jednego z krytyków Tuchaczewskiego: „ … w kampanii polskiej – jedynej, w której napotkał pełnowartościowego przeciwnika – poniósł dotkliwą porażkę”. Lenin „rozgrzeszył” jednak Tuchaczewskiego, winą za klęskę obciążył Stalina i Jegorowa. Tuchaczewski odwdzięczył się Leninowi na wiosnę 1921 r. pacyfikując powstanie marynarzy Kronsztadu oraz chłopskie powstanie w guberni tambowskiej.
Tuchaczewski przeprowadził atak bezwzględnie, krwawo i skutecznie. Dysponując znacznymi siłami, artylerią i inną techniką brutalnie stłumił powstanie w Kronsztadzie. Było ono reakcja garnizonu twierdzy Kronsztad na komunistyczny terror w Piotrogrodzie i głodowe normy w zakresie aprowizacji. Kronsztad, który był ostoją i symbolem Rewolucji Październikowej, stanął w obronie uciskanych przez komunistów mieszkańców Piotrogrodu oraz garnizonu na wyspie Kotlin. Wojska pod dowództwem Tuchaczewskiego od 7 do 18 marca 1921 r. ostrzeliwały wyspę, a w nocy z 17 na 18 marca przeprowadziły kolejny, tym razem ostatni szturm. Korzystając z faktu, że Zatoka Fińska pokryta była lodem, ok. 5 tys. obrońców zbiegło do Finlandii – ci ocaleli. Komuniści po zdobyciu Kronsztadu aresztowali marynarzy i mieszkańców. 2103 osoby skazano na rozstrzelanie, a kolejne 6459 – na inne kary. Znaczną część zesłano na Wyspy Sołowieckie (na Morzu Białym) oraz inne miejsca odosobnienia.
10 stycznia 1994 r. dokonano pełnej rehabilitacji poległych, straconych i represjonowanych w Kronsztadzie. Aby wyżywić głodujące miasta, bolszewicy po objęciu władzy zaczęli niemiłosiernie eksploatować tereny wiejskie. Na wielu obszarach Rosji zapanował głód. W literaturze dotyczącej omawianego okresy krąży fragment baszkirskiego wydania „Izwiestii”: „W rejonach występuje bardzo wiele przypadków ludzi spożywających ludzkie mięso. Doprowadzeni do obłędu przez głód, ćwiartują swoje dzieci i je zjadają. Stojąc w obliczu śmierci głodowej, spożywają ciała zmarłych”. Jednym z takich obszarów w latach 1918-1922 była gubernia tambowska. Tamtejsza ludność stanęła zbrojnie do obrony. W latach 1920-1921 sformowano 21 pułków „Zielonej Armii”. Łącznie do walki stanęło ok. 50 tys. chłopów. Ostatnim z przywódców powstania był Aleksander Antonow. Armia Czerwona w sile ok. 100 tys. ludzi wyposażona artylerię i lotnictwo i używając gazów bojowych, pod wodzą Tuchaczewskiego, w okresie od lutego do kwietnia 1921 r. rozgromiła powstańców. Ukrywających się w lasach „wykurzono” podpalając lasy. Wsie wysiedlono, a ludzi deportowano. Rozkaz o użyciu gazów bojowych Tuchaczewski wydał 12 czerwca 1921 r. Inny rozkaz Tuchaczewskiego upoważniał żołnierzy Armii Czerwonej (Rabocze-Krestianskaja Krasnaja Armia – w skrócie: RKKA) do rozstrzelania każdego, kto nie poda swego nazwiska.
Po raz drugu Tuchaczewski objął Zachodni Okręg Wojenny w 1925 r. Uważa się, że po Rapallo (tj. po16 kwietnia 1922 r.), gdy Rosja i Niemcy zawarły traktat o współpracy, zaistniały dogodne warunki do ewentualnego sowieckiego ataku na Polskę. Tuchaczewski – autor koncepcji szybkich i głębokich uderzeń z wykorzystaniem czołgów i lotnictwa oraz znający (ewentualny) przyszły teatr wojny, uważany był za właściwego człowieka w tym miejscu. Później Tuchaczewski w iście napoleońskim tempie zajmował coraz wyższe stanowiska w siłach zbrojnych. „Wykorzystując nowe koncepcje, opracował w roku 1932 plan pogromu Polski, w którym decydującą rolę odegrać miały wojska pancerne i lotnictwo strategiczne, paraliżując nieprzyjacielskie centrum” (P.Wieczorkiewicz, s. 53).
Do połowy lat trzydziestych XX w. sowieckie siły zbrojne były w znacznym stopniu apolityczne. Były także w trakcie bardzo głębokich przeobrażeń w zakresie doktryn wojskowych, taktyki i uzbrojenia, co realizowano głównie według koncepcji i pod kierunkiem Tuchaczewskiego. Niezależność wojska i mocna pozycja Tuchaczewskiego, którego często porównywano do Napoleona Bonapartego, niepokoiły Stalina. W 1935 r. z wojska zwolniono i poddano represjom 6198 oficerów. W 1936 r. uwięziono kolejnych 5677 oficerów, w tym po raz pierwszy także generałów. Najtragiczniejszy okazał się jednak rok 1937, gdy na celowniku Stalina znalazł się także Tuchaczewski i kilku najwyższej rangi wojskowych, w tym bohaterów rewolucji i wojny domowej.
Panuje pogląd, że do aresztowania Tuchaczewskiego przyczynił się niemiecki wywiad, który „podrzucił” prezydentowi Czechosłowacji Eduardowi Benesowi kompromitujące materiały. Benes powiadomił Moskwę i zaczęło się. Pod koniec kwietnia 1937 r. wycofano Tuchaczewskiego ze składu sowieckiej delegacji do Londynu na koronację Jerzego VI. 9 maja 1937 r. marszałka zwolniono ze stanowiska wicekomisarza (wiceministra) obrony i przesunięto na dowódcę Nadwołżańskiego Okręgu Wojskowego. W Moskwie „ustalono”, że w wojsku powstała tajna organizacja, celem obalenia władzy sowieckiej, ustanowienia wojskowej dyktatury i restauracji kapitalizmu. „Centrum kierownicze organizacji stanowili Tuchaczewski, jako przyszły dyktator, oraz Jakir, Kork, Putna i Primakow”(P.Wieczorkiewicz, s. 141). Tuchaczewski aresztowany został 22 maja 1937 r. Zarzucano mu także, iż jest agentem II Oddziału Sztabu Głównego WP, zwerbowanego w 1925 r. przez Tomasza Dąbala (1890-1937) posła KPP do Sejmu RP, który z trybuny sejmowej w 1920 r. witał wkroczenie Armii Czerwonej na polskie ziemie. Dąbala zbiegł do ZSRR, gdzie w sierpniu 1937 r. został rozstrzelany. Tuchaczewskiemu zarzucano także, że jest również agentem Abwehry, a w początkach czerwca dodano, ze pracował także na rzecz wywiadu japońskiego.
Na rozkaz Stalina powołano skład Trybunału Specjalnego Sądu Najwyższego wyłoniony spośród najwyższych rangą i najpopularniejszych oficerów. Trybunał po całodziennych obradach 11 czerwca 1927 r., 25 minut przed północą wydał wyrok na Tuchaczewskiego, Jakira, Uborewicza, Korka, Ejdemana, Feldmana, Primakowa i Putnę. W trakcie procesu wyłączona była obrona i możliwość apelacji, a wyrok miał być wykonany natychmiast po ogłoszeniu – o czym poinformowano oskarżonych dopiero na sali sądowej. Orzeczono osiem wyroków śmierci. Pierwszego – jeszcze przed północą – rozstrzelano Jakira. Wieczorkiewicz podał w przypisie (309), „jakoby” egzekucją kierował blady i roztrzęsiony marszałek Blucher, zaś dokonującym ją plutonem dowodził młody oficer NKWD, osławiony później Iwan Sierow. Czyli ten sam, który aresztował 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w podwarszawskim Pruszkowie (27 marca 1945 r.). Jest jeszcze kilka innych wersji tej stalinowskiej zbrodni.
„Zwłoki wywieziono ciężarówką na Pole Chodyńskie, gdzie trwały prace budowlane. Bandyckim zwyczajem wrzucono je do głębokiego wykopu, zalano wapnem i zasypano ziemią” (P.Wieczorkiewicz, s. 193).
Sowieckim zwyczajem represjom poddano rodziny straconych. „Wzięto kolejno matkę i żonę marszałka, jego żyjące rodzeństwo: Nikołaja i Aleksandra, Sonię (Sofię), Lizę (Jelizawieę), Marię i Olgę, szwagierki oraz szwagrów. (…) Według pogłosek obiegających sowieckie więzienia NKWD zatroszczyło się również o drugą żonę, a nawet o byłe żony Tuchaczewskiego” (P.Wieczorkiewicz, s. 193-194). Z pokolenia Michaiła z 12 osób przeżyły jedynie Olga, Liza i Maria.
Od maja do września 1937 r. aresztowano lub usunięto z sowieckiego wojska ponad 35 tys. oficerów. 31 stycznia 1857 r. Michaił Tuchaczewski został zrehabilitowany w ZSRR. Oczyszczono go wówczas ze wszystkich stawianych mu zarzutów i przywrócono dobre imię oraz stopień wojskowy.
Fot. wikipedia
