Warszawa lokowana była na prawie chełmińskim na przełomie XIII i XIV wieku przez książąt mazowieckich, najczęściej wskazuje się na panowanie Bolesława II Mazowieckiego. Prawo miejskie regulowało nie tylko handel i sądownictwo, lecz także kwestie porządku publicznego. W miastach lokacyjnych przyjmowano zasadę, że właściciel posesji odpowiada za utrzymanie czystości przed swoim domem – obejmowało to zamiatanie, usuwanie błota czy nieczystości.
Odpady w średniowiecznym mieście
W praktyce jednak ulice były długo niebrukowane, a odpady – w tym zawartość nocników – trafiały do rynsztoków lub na środek drogi. W wielu miastach Europy Środkowej i Zachodniej już od XIV–XV wieku pojawiały się przepisy nakazujące wywożenie śmieci poza mury miejskie pod groźbą grzywny. Warszawa nie była tu wyjątkiem, chociaż zapewne egzekwowanie prawa bywało wybiórcze.
Istotną rolę w utrzymaniu porządku odgrywały osoby wykonujące tzw. „nieczyste zawody”. Kat miejski – poza wykonywaniem wyroków – często odpowiadał za usuwanie padliny, czyszczenie miejsc egzekucji, a w niekiedy także za prace porządkowe. Wynikało to z jego marginalnej pozycji społecznej: był wyłączony z wielu praw wspólnoty, więc powierzano mu zajęcia uznawane za hańbiące. Źródła miejskie z różnych ośrodków potwierdzają, że pomocnicy kata zajmowali się m.in. sprzątaniem nieczystości z ulic i placów targowych. W Warszawie nie zachował się jeden, jednoznaczny akt prawny nakazujący katowi „sprzątanie miasta”, ale analogie z innych miast mazowieckich i koronnych wskazują, że podobny zakres obowiązków funkcjonował również tutaj.
Komisja Brukowa i narodziny miejskiej administracji porządku
Przełom przyniósł dopiero okres nowożytny. W 1685 roku powołano w Warszawie instytucję znaną jako Komisja Brukowa. Jej zadaniem było brukowanie ulic, regulacja zabudowy, a także dbanie o stan rynsztoków i odwodnienia. W późniejszych latach komisja wydawała zarządzenia ograniczające wyrzucanie śmieci na ulice.
W XVIII wieku wraz z rozwojem Warszawy jako stolicy Rzeczypospolitej rosła presja na poprawę warunków sanitarnych. Brud i zalegające odpady sprzyjały epidemiom, co w epoce przedbakteryjnej interpretowano jako efekt „zepsutego powietrza”. Nawet bez współczesnej wiedzy medycznej władze rozumiały związek między czystością a zdrowiem publicznym.
Warszawa tonie w śmieciach
W XIX wieku Warszawa dynamicznie zwiększała liczbę mieszkańców. Intensywny handel uliczny, rozwój komunikacji konnej, a później tramwajowej, generowały coraz więcej odpadów. Oczyszczanie ulic było już zorganizowane, ale nadal polegało głównie na ręcznym zamiataniu i wywożeniu nieczystości wozami poza miasto. Dopiero w XX wieku pojawiło się rozwiązanie, które dziś wydaje się oczywiste: publiczny kosz na śmieci jako stały element infrastruktury.
22 lutego 1926 roku w Warszawie ustawiono pierwsze uliczne kosze na odpady. Kosze zawieszono na latarniach w najbardziej uczęszczanych punktach miasta. Były żeliwne lub metalowe, przystosowane do wyrzucania drobnych odpadów: niedopałków, papierów, skórek po owocach czy zużytych biletów tramwajowych.
Władze miejskie nie ograniczyły się do samej instalacji. Policja otrzymała polecenie egzekwowania obowiązku korzystania z koszy. Pierwszy kosz z 1926 roku nie był więc jedynie praktycznym dodatkiem do latarni. Był materialnym znakiem, że porządek w mieście to sprawa publiczna, regulowana prawem i wspierana przez administrację. A to oznaczało, że Warszawa – po wiekach błota, rynsztoków i doraźnych rozwiązań – weszła w epokę nowoczesnego myślenia o mieście.
Dzisiejsza Warszawa dysponuje rozbudowanym systemem oczyszczania ulic, którym zarządza Zarząd Oczyszczania Miasta. Kosze uliczne są opróżniane regularnie, a w przestrzeni publicznej pojawiają się także pojemniki do selektywnej zbiórki odpadów.
